×

Ishonch telefoni:

(+998 71) 233-28-28


Kotibiyat

(+998 71) 239-14-27

Faks: +(998 71) 239-15-17


Elektron-pochta: info@tiv.uz


Konsullik boshqarmasi

(+998 71) 233-73-40, 236-27-07 (viza masalalari)

(+998 71) 232-17-30, 233-36-03 (fuqarolik, legalizatsiya va huquqiy yordam masalalari)

(+998 71) 236-37-54 (pasport bo‘limi)

(+998 71) 233-35-58 (konsullik muassasalalari bilan ishlash)


Elektron pochta: consul@mfa.uz


Kontaktlar

Konsullik xizmati
O‘zbekistonga kirish vizasi – E-visa
13:09:41 (GMT +5), seshanba, 16 - yanvar 2018
Ovoz berishni yoqish Saytning mobil versiyasi Ko'zi ojizlar uchun

O‘zbekiston Respublikasi Tashqi ishlar vazirligi

O‘zbekiston Respublikasi Tashqi ishlar vazirligi
Tashqi ishlar vazirining virtual qabulxonasi O‘zbekiston Respublikasi vizasi Xorijga chiqayotgan O‘zbekiston Respublikasi fuqarolari uchun eslatma va takliflar O‘zbekistonning xorijdagi konsullik muassasalari

Dolzarb masalalar


  • Orol dengizi muammolari

Orol dengizi muammolari

Orol dengizi muammosi

Markaziy Osiyo mamalakatlari va uning 60 millionlik xalqining tashvishlantirib kelayotgan hozirgi zamonning eng yirik global ahamiyatga ega ekologik fojealaridan biri - Orol dengizi muammosinig ekologik, ijtimoiy-iqtisodiy va gumanitar oqibatlari mintaqaning barqaror rivoji, genofondi va kelajak avlodiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri tahdid manbai bo‘lib kelmoqda. Orolbo‘yi muammosi bevosita Turkmaniston, Qozog‘iston va O‘zbekiston hamda bilvosita Tojikiston va Qirg‘iziston hududlarini qamrab oladi.

Orolbo‘yi hududi o‘zining xilma-xil hayvonot va o‘simlik dunyosiga ega bo‘lib, ushbu havzada 38 turdagi baliq va kamyob hayvonlar mavjud bo‘lgan. Jayronlar 1 million boshgacha yetib, flora 638 turdagi kamyob osimliklarni tashkil etgan.

Orol dengizi 1960-yilgacha eng yirik yopiq suv havzalaridan biri bo‘lib, hududi 68,9 ming kv. km., suv miqdori 1083 kub. km., uzunligi 426 km., kengligi 284 km. va eng chuqur joyi 68 mentrni tashkil qilgan.

Orol dengizi mintaqa iqtisodining rivoji, sanoati (ishlab chiqarish tarmog‘i), aholining ish bilan bandligi va barqror ijtimoiy infratuzilmani shakllanishida muhim ahamiyatga ega bo‘lgan. Avval ushbu dengiz baliq yetishtirish bo‘yicha dunyodagi ilg‘or maskanlaridan biri hisoblangan bo‘lib, Orolbo‘yi havzasidagi yillik baliq obvlash hajmi 30-35 ming tonnani tashkil qilgan. Orol dengizi qirg‘oqlarida yashovchi aholining 80 foizdan ko‘prog‘i baliq va baliq mahsulotlarini ovlash mahsulot tayyorlash va yetkazish bilan band bo‘lgan. Amudaryo va Sirdaryo deltalarining unumdor yerlari hamda mahsuldor yaylovlari 100 mingdan ziyod odamlarning chorvachilik, parrandachilik bilan mashg‘ul bo‘lishini hamda qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini yetishtirishini ta’minlagan.

Shuningdek, Orol dengizining iqlimini tartibga soluvchi havza hamda butun mintaqada ob-havoning keskin o‘zgarishini kamaytirishdagi vazifasi aholi turmushi sharoitlariga, qishloq xo‘jaligi va ekologik holatga ijobiy ta’sir korsatardi. Orol dengizi akvatoriyasi ustida qish vaqtida mintaqaga kirib keladigan ulkan havo oqimi iliqlashgan, yozgi vaqtda esa sovuqlashgan.

Orol dengizi muammosi XX asrning 60-yillarida mintaqadagi ikki yirik transchegaraviy daryolar Amudaryo va Sirdaryo suv resurslaridan oqibatini o‘ylamasdan foydalanish natijasida paydo bo‘ldi va ulkan tahdid manbaiga aylandi. Ushbu ikki daryodan Orol dengiziga har yili 56 kub. km. suv quyilgan. Aholining sezilarli tarzda ko‘payishi, urbanizatsiya, yerlarning shiddat bilan o‘zlashtirilishi, ekologik oqibatlarni o‘ylamasdan Orol dengizi havzasida yirik gidrotexnik va irrigatsiya inshootlarining qurilishi sayyoradagi eng xushmanzara havzalardan birining qurishiga olib keldi. Bir avlod ko‘z o‘ngida butun bir dengiz qurib, Orolbo‘yini jonsiz sahroga aylantirgan ekologik degradatsiya jarayoni davom etmoqda.

1990-yillardan boshlab Orol fojeasining halokatini boshidan kechirayotgan barcha mamlakatlar Birlashgan Millatlar Tashkiloti, shuningdek boshqa xalqaro va mintaqaviy tashkilotlar minbarlaridan jahon hamjamiyatining diqqat-e’tiborini Orol muammosiga, uning mintaqaviy va global xavfsizlik bilan chambarchas bog‘liq ekanligiga jalb etib kelishmoqda. 1993-yil 28-sentabrda BMT Bosh Assambleyasiningning 48-sessiyasida va 1995-yil 24-oktabrdagi 50-sessiyasida Markaziy Osiyo mintaqasi mamlakatlari vakillari jahon hamjamiyatini Orol va Orolbo‘yini qutqarishda ko‘mak berishga chaqirdilar hamda ushbu muammoni xalqaro moliyaviy tuzilmalar, rivojlangan davlatlar ko‘magisiz va BMTning shafeligisiz amalga oshirish mumkin emasligiga BMTning e’tiborini qaratishdi.

Ushbu muammolarni hal etish bo‘yicha mintaqaviy hamda milliy miqyosda amaliy sa’y-harakatlar amalga oshirilmoqda. 1993-yilda Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston, Turkmaniston va O‘zbekiston ishtirokida tashkil etilgan Orolni Qutqarish Xalqaro Jamg‘armasi (OQXJ) bunga yorqin misol bo‘ladi.

Orolbo‘yining biofondini saqlash, ekologik muammoning atrof muhitga va eng asosiysi mintaqada yashayotgan insonlarning hayotiga halokatli ta’sirini qisqartirish kabilar Tashkilotning muhim vazifasi qilib belgilab olindi.

OQXJ faoliyatining hozirgi vaqtdagi asosiy natijasi Orol dengizi havzasi mamlakatlari uchun uchta ko‘mak Dasturining qabul qilinishi bo‘ldi (ODHD – 1, ODHD – 2, ODHD – 3).

O‘zbekiston OQXJning asosiy ta’sischi davlati bo‘lib, tashkilot faoliyatining har tomonlama mustahkamlanishida muhim hissa qo‘shmoqda. 1997-1999-yillardagш OQXJda raisligi davrida O‘zbekiston Respublikasi tashkilotning huquqiy asosini (bazasini) takomillashtirishga va Orol dengizi havzasining barqaror rivojlanishi ta’minlash maqsadida xalqaro tashkilotlar va moliyaviy institutlar bilan aloqa hamda o‘zaro hamkorlikni ornatishda faol harakat qildi.

1997-yilning oktabrida Toshkent shahrida donorlarning texnik masalalar bo‘yicha xalqaro uchrashuvi bo‘lib o‘tdi. Ushbu uchrashuv natijasida “Orol dengizi havzasida atrof muhit va suv resurslarini boshqarish” xalqaro loyihasini amalga oshirish boshlandi.

2008-yilda O‘zbekiston Respublikasining tashabbusi bilan Toshkentda Orol muammosi bo‘yicha xalqaro konferensiyaning tashkil etilishi ushbu muammoning xalqaro doirada keng muhokama etilishida muhim turtki bo‘ldi. Konferensiya ishida 60 dan ziyod xalqaro tashkilotlar, Yaponiya, Germaniya, XXR va arab davlatlarining yirik moliyaviy institutlari vakillari hamda yetakchi tadqiqot markazlar mutaxassislarining ishtirok etishi bunga yaqqol misol bo‘la oladi. Konferensiya yakuni bo‘yicha umumiy qiymati 1,5 mlrd.AQSh dollarini tashkil etadigan Orol fojeasining og‘ir oqibatlarini yumshatishga yo‘naltirilgan loyihalarni amalga oshirish bo‘yicha Toshkent Deklaratsiyasi va Ish rejasi qabul qilindi.

Milliy miqyosda O‘zbekiston Respublikasi Orol dengizi qurishining salbiy oqibatlariga qarshi kurashda keng chora tadbirlarni amalga oshirmoqda. 1990-yillardan boshlab yuzlab dastur va loyihalar amalga oshirildi.

2013-yil Orolbo‘yida Amudaryo deltasida kichik suv havzalarini tashkil etish, sho‘rsizlantiradigan qurilmaga ega suv chiqarish inshootlarini qurish, himoya o‘rmonlarini tashkil etish va Janubiy Orolboyi havzasi ornitologik monitoringi kabi loyiha va tadbirlarni moliyalashtirishga umumiy qiymati 1,3 mlrd. AQSh dollari ekvivalentidagi reja tasdiqlangan.

2013-yilning avgust oyidan OQXJga raislik qilish O‘zbekiston Respublikasiga o‘tdi. 2013-yilning 16-sentabrida O‘zbekiston Respublikasi va OQXJning amaldagi Prezidenti tashabbusi bilan BMT Bosh Assambleyasi 68-sessiyasinig rasmiy hujjati tariqasida “Orolning qurishi oqibatlariga barham berish va Orolbo‘yi ekotizimi halokatini oldini olish tadbirlari Dasturi” tarqatildi.

Ushbu Dastur BMT Bosh kotibi Pan Gi Mun tomonidan har tomonlama qo‘llab-quvatlandi.

“Orolning qurishi oqibatlariga barham berish va Orolbo‘yi ekotizimi halokatini oldini olish tadbirlari Dasturi” Orol muammosi oqibatlariga barham berish bo‘yicha quyidagi muhim tadbirlarni amalga oshirishni ko‘zda tutadi:

I. Orolbo‘yida yashash, aholi genofondini qayta tiklash va saqlash uchun sharoit yaratish;

II. Suv resurslari boshqaruv tizimini takomillashtirish va undan tejamkorlik bilan foydalanish. Orol dengizi akvatoriyasida tabiiy havzalar tizimi saqlash;

III Qurib borayotgan Orol dengizi o‘rnida daraxtzorlar tashkil etish va ushbu mintaqani sahroga aylanishini oldini olish bo‘yicha keng ko‘lamda tadbirlarni amalga oshirish;

IV. Bio xilma-xillikni saqlash, biologik resurslarni qayta tiklash, hayvonot va o‘simlik dunyosini saqlash;

V. Kelgusida OQXJning institutsional asoslarini takomillashtirish va ushbu tashkilot doirasida mintaqa mamlakatlari hamkorligini mustahkamlash, shuningdek Orol fojeasi bilan bogliq muammolarni hal etishga jahon hamjamiyatining etiborini qaratish;

Shu bilan birgalikda, Orol dengizi qurishining ekologik, ijtimoiy-iqtisodiy va gumanitar oqibatlarining keskinlashuvini hamda Orolbo‘yida yashovchi aholi turmush sharoiti inqirozinining kuchayayotganligini hisobga olib, BMT va jahon hamjamiyatining jiddiy ko‘magisiz ushbu global muammoni hal etish mumkin emasligi tobora aniq bo‘lib bormoqda.

Orol dengizi mintaqasida ekologik va ijtimoiy-iqtisodiy vaziyatni yahshilashga qaratilgan dastur va loyihalarni amalga oshirish borasidagi jahon hamjamiyatning sa’y-harakatlarini safarbar qilish hamda xalqaro hamkorlikni yanada rivojlantirishni takomillashtirish va ekologik falokatning ta’sirini kamaytirish maqsadida 2014-yilning 28-29-oktabr kunlari Urganch shahrida “Orol dengizi mintaqasidagi ekologik ofat oqibatlarini yumshatish bo‘yicha hamkorlikni rivojlantirish” mavzusida xalqaro konferensiya bo‘lib o‘tdi.

Xalqaro konferensiya yakunigalariga binoan milliy va mintaqaviy loyihalarni amalga oshirish maqsadida umumiy miqdori 3 mlrd. AQSh doll.ni tashkil qilgan kelishuv va shartnomalar imzolangan. Mazkur mablag‘ning 200 mln. AQSh doll. teng miqdorini grant mablag‘lar tashkil qilmoqda.

2015-yil 24-martda Toshkentda Jamg‘armaning mintaqavaiy organlari ishtirokida "Orol dengizi mintaqasida ekologik falokatlarni kamaytirish" mavzusida “davra suhbati”, shuningdek, 2015-yilning 12-17-aprel kunlari Koreya Respublikasining Degu va Gyongbuk shaharlarida o‘tkazilgan 7-Butunjahon suv forumi doirasida Orol dengizi muammolariga bag‘ishlangan maxsus sessiya bo‘lib o‘tdi.

O‘zbekison Respublikasi o‘zining OQXJga raisligi davrida Fondning boshqa ta’sischi davlatlari va xalqaro donor tashkilotlar bilan yaqin hamkorlikda yuqoridagi Dasturda qayd etilgan chora-tadbirlarni amalga oshirishni rejalashtirmoqda.

Markaziy Osiyoda transchegaraviy suv resurlaridan adolatli va oqilona foydalanish masalalari

Bugungi kunda, tabiiy resurslar, ayniqsa, suv va energetika resurslaridan oqilona foydalanish eng jiddiy muammolardan biri bo‘lib qolmoqda. Bu sohada turli xil va noaniq yondashuvlarning ilgari surilishi, rivojlanishga to‘sqinlik qilib, mojarolar va ba’zan ekologik falokatlarga ham olib kelmoqda.

O‘tgan asrning ikkinchi yarmida amalga oshirilgan yirik transchegaraviy daryolarni o‘ylamay tartibga solish natijasi o‘laroq, mintaqamiz ekologik falokat yoqasiga kelib qoldi. Bunga dalil sifatida Orol fojiasini keltirish mumkin. Qariyb bir avlod hayot kechirish muddati davomida Orol go‘zal unikal dengizdan qurib, yo‘qolib borayotgan suv havzasiga, Orolbo‘yi hududlari esa gullab yashnagan ko‘kalamzordan cho‘lu biyobonga aylanib bormoqda.

Orol dengizining qurishi Amudaryo va Sirdaryo suv resurslaridan oqilona foydalanishga bevosita bog‘liqdir. Mazkur daryolarning hajmi va oqimi rejimining har qanday o‘zgarishi Markaziy Osiyodagi zaif ekologik muvozanatini tuzatib bo‘lmas darajada buzilishi bilan tahdid solmoqda.

Aynan shu sababga ko‘ra Markaziy Osiyo mintaqasida suv resurslaridan foydalanish borasidagi ba’zi bir yondashuvlarga qo‘shilishning iloji yo‘q. Bu daryolarning yuqori oqimida ekologik, ijtimoiy va texnologik jihatdan katta xavf tug‘diruvchi ulkan suv inshootlarini qurishga doir har qanday urinish zararli va xavflidir.

Mazkur jiddiy chaqiriqlarni inobatga olmaslik O‘zbekiston, Qozog‘iston va Turkmaniston davlatlarining millionlab aholisini rivojlanishi va umuman olganda hayot kechirishini havf ostida qoldiradi.

Markaziy Osiyoda suv-energetika muammolari, jumladan transchegaraviy daryolar oqimida yangi gidrotexnik inshootlarning bunyod etilishi suv resurslarini oqilona va adolatli taqsimlanishini ta’minlovchi, mintaqaning barcha davlatlarining manfaatlirini inobatga oluvchi umume’tirof etilgan xalqaro huquq normalariga muvofiq ko‘rib chiqilishi kerak.

Jumladan, BMTning 1992-yil 17-martdagi “Transchegaraviy suv oqimlarni va xalqaro ko‘llarni himoya qilish va ulardan foydalanish” va 1997-yil 21-maydagi “Kema yurmaydigan xalqaro suv havzalaridan foydalanish huquqi to‘g‘risida”gi Konvensiyalarida transchegaraviy daryolardan foydalanish to‘g‘risidagi barcha qarorlar shuningdek gidrotexnik inshootlarning qurishi masalasi ham biron-bir tarzda atrof muhitga zarar yetkazmasligi va qo‘shni mamlakatlar manfaatlarini buzilishiga olib kelmasligi lozimligi qat’iy belgilab qo‘yilgan.

Bugungi kunda O‘zbekiston Markaziy Osiyoning transchegaraviy daryolar quyi oqimida joylashgan boshqa davlatlari kabi jiddiy suv taqchilligi muammosiga duch kelmoqda. Shuni hisobga olga holda hamda yuqorida e’tirof etilgan xalqaro-huquqiy tamoyillar va me’yorlarga asoslanib, Sirdaryo va Amudaryo suv havzalarida qurilishi mo‘ljallangan gidrotexnik inshootlar ishonchli, mustaqil va xolis ekspertiza o‘tkazilgandan keyin va albatta ushbu daryolarning quyi oqimida joylashgan davlatlar bilan kelishilgan holda amalga oshirilishi shart.

Xalqaro me’yorlarga asoslangan holda O‘zbekiston suvdan foydalanishda ustuvor yo‘nalishlarni aniq belgilanishi tarafdori. Shu jumladan, birinchi navbatda mintaqaning cheklangan suv resurslari eng avvalo ichimlik va sanitariya ehtiyojlari uchun foydalanilishi kerak, ikkinchidan, oziq-ovqat ta’minoti va atrof-muhit ehtiyojlarini ta’minlashga va shundan keyingina sanoat hamda energetika yo‘nalishida sarflanishi lozim.

Marta o`qilgan: 36411